Στη φιλελεύθερη υπεράσπιση των ατομικών ελευθεριών οι ναζί αντέταξαν τη φυλετική ευημερία της συλλογικότητας. Στο δόγμα του φιλελευθερισμού περί τυπικής ισότητας των κρατών αντέτειναν τη δαρβίνεια πάλη και την εξουσία των φυλετικώς ανωτέρων. Αντί για την ελευθερία του εμπορίου πρότειναν το συντονισμό των ευρωπαϊκών οικονομιών ως ενιαίας μονάδας, κάτω από γερμανική ηγεσία.
Παρόλο που ο Ψυχρός Πόλεμος υπήρξε η τελευταία φάση του ιδεολογικού αγώνα για το μέλλον της Ευρώπης, διέφερε ριζικά από παλαιότερες φάσεις γιατί απέφευγε τον πραγματικό πόλεμο – τουλάχιστον στην ίδια την ήπειρο. Κρίσεις βέβαια υπήρξαν, σε γενικές γραμμές όμως οι δύο υπερδυνάμεις έζησαν σε «ειρηνική συνύπαρξη», στοχεύοντας μεν στην τελική κατανίκηση του αντιπάλου αλλά αποδεχόμενες η μια το δικαίωμα της άλλης να υπάρχει επί του παρόντος, για χάρη της σταθερότητας και της ειρήνης στην ήπειρο.
Τα δυο συστήματα οπλίζονταν για έναν πόλεμο που δε μπορούσε να διεξαχθεί και παράβγαιναν ποιο απ’ αυτά θα προσφέρει κοινωνικές παροχές στους πολίτες του και θα επιτύχει οικονομική ανάπτυξη και υλική ευημερία. Και τα δύο παρουσίασαν στην αρχή εντυπωσιακά επιτεύγματα. Μόνο το ένα όμως αποδείχτηκε ικανό να προσαρμόζεται στις ολοένα πιο αυξημένες πιέσεις του παγκόσμιου καπιταλισμού. Με την κατάρρευση της σοβιετικής αυτοκρατορίας το 1989 τερματίστηκε όχι μόνο ο Ψυχρός Πόλεμος αλλά και όλη η εποχή των ιδεολογικών αντιπαλοτήτων που είχε ξεκινήσει το 1917.
Το κοινό στοιχείο όλων των ιδεολογιών είναι ότι αρέσκονται να παρουσιάζουν την ιδιαίτερη ουτοπία τους ως το Τέλος της Ιστορίας – είτε με τη μορφή του παγκόσμιου κομμουνισμού, είτε της πλανητικής δημοκρατίας ή του Χιλιόχρονου Ράιχ. Τις ενώνει «η καθιερωμένη αξία του ταυτίζει την Ιστορία με την παράταξη των νικητών», όπως έλεγε ο Ιγνάτσιο Σιλόνε. Ερμηνεύουν το παρελθόν με τα μάτια του παρόντος και παίρνουν ως δεδομένο – για παράδειγμα – ότι η δημοκρατία πρέπει να έχει βαθιές ρίζες στο ευρωπαϊκό έδαφος, απλώς και μόνο επειδή ο Ψυχρός Πόλεμος είχε αυτή την έκβαση.
Γιατί, ας μην ξεχνάμε πως, όταν τελείωσε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η δημοκρατία βασίλευε αδιαφιλονίκητα στην Ευρώπη, αλλά δύο δεκαετίες αργότερα ήταν ουσιαστικά ετοιμοθάνατη. Και ναι μεν το 1989 σήμανε τη νίκη της δημοκρατίας ενάντια στον κομμουνισμό, αλλά αυτή η νίκη δε θα είχε επιτευχθεί αν προηγουμένως ο κομμουνισμός δεν είχε συντρίψει πλήρως τον εθνικοσοσιαλισμό στον πόλεμο. Δεν ήταν επομένως προδιαγεγραμμένη η νίκη της δημοκρατίας ενάντια στο φασισμό και τον κομμουνισμό, όπως άλλωστε ακόμα δε ξέρουμε τί είδους δημοκρατία θέλει να οικοδομήσει η Ευρώπη.
Είτε μας αρέσει είτε όχι, και ο φασισμός και ο κομμουνισμός συνιστούσαν πραγματικές προσπάθειες να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα της μαζικής πολιτικής, της εκβιομηχάνισης και της κοινωνικής τάξης πραγμάτων. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δε διέθετε πάντα όλες τις απαντήσεις.
Ο εθνικοσοσιαλισμός, ιδιαίτερα, εντάσσεται στο κύριο ρεύμα όχι μόνο της γερμανικής αλλά και της ευρωπαϊκής ιστορίας πολύ πιο ταιριαστά απ’ όσο θέλει να παραδεχτεί ο περισσότερος κόσμος.
Το Τρίτο Ράιχ υπήρξε η σοβαρότερη πρόκληση ενάντια στη φιλελεύθερη δημοκρατία τον 20ό αιώνα, και γιατί πρέπει, αν θέλουμε να αναλύσουμε το μεταβαλλόμενο περιεχόμενο της ευρωπαϊκής δημοκρατικής σκέψης και πράξης, να λάβουμε υπόψη ότι, στα τέλη της δεκαετίας του 1930, μια Ευρώπη οργανωμένη πάνω σε ναζιστικά πρότυπα υπήρξε ένα πολύ πραγματικό ενδεχόμενο.
Το δημοτικό συμβούλιο της Μπολόνια έλιωσε το μπρούτζινο άγαλμα του έφιππου Μουσσολίνι και το ξανάχυσε στο σχήμα ενός ευγενούς ζεύγους ανταρτών. Η Γαλλία καθάγιασε τη μνήμη μιας ομόθυμης αντιπολίτευσης στο καθεστώς του Βισύ, ενώ η Αυστρία άρμεξε ξεδιάντροπα τον τίτλο του πρώτου θύματος του Χίτλερ που της αναγνωρίστηκε κι ανήγειρε μνημεία προς τιμήν των αντιναζιστών «μαχητών για την ελευθερία της Αυστρίας». Αυτοί ήταν οι ιδρυτικοί μύθοι μιας Ευρώπης απελευθερωμένης από την ιστορία, μύθοι που απάλειφαν τις ενοχλητικές μνήμες και διαλαλούσαν τον αναπότρεπτο θρίαμβο της ελευθερίας.
Ο φασισμός ήταν η πιο ευρωκεντρική από τις τρεις μεγάλες ιδεολογίες, πολύ περισσότερο απ’ ότι ο κομμουνισμός ή η φιλελεύθερη δημοκρατία: ένα πιστεύω ταυτόχρονα αντιαμερικανικό και αντιμπολσεβικικό είχε τουλάχιστον το προσόν της σαφήνειας. Σήμερα, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η σημασία της Ευρώπης για μας είναι πολύ πιο αόριστη: πρόκειται άραγε για ένα τμήμα της «Δύσης» (έννοια που έχει κι αυτή μια πεπαλαιωμένη χροιά), μια δυτική απόφυση της «Ευρασίας», είναι και τα δύο ή μήπως τίποτε απ’ τα δύο; Η «Ευρώπη» της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να είναι υπόσχεση ή πλάνη, αλλά πάντως όχι πραγματικότητα.
"Γιατί λοιπόν τα ευρωπαϊκά κράτη διεκδικούν για τον εαυτό τους το δικαίωμα να διαδίδουν τον πολιτισμό και τους καλούς τρόπους σε άλλες ηπείρους; Γιατί όχι στην ίδια την Ευρώπη;".
- Γιόζεφ Ροτ, 1937
(συνεχίζεται)
Πηγή: Μazower M., Dark Continent: Europe's Twentieth Century, London, 1998
Η σελίδα μας είναι facebook.com/TheThreeMooges
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου